İSİM Canlı ve cansız varlıkları, duygu, düşünceleri ve kavramları anlatmak için kullanılan sözcüklere İSİM denir. ÖRNEK: Köpek, taş, sıra, masa, tanrı, rüya, saygı... İsimler, anlamları yönünden üç kısımda incelenir. I . VARLIKLARA VERİLİŞLERİNE GÖRE İSİMLER: 1) Özel İsimler
2) Cins İsimler 1) Özel İsimler: Dünya'da tek olan varlıklara verilen isimlerdir. ÖRNEK: Lefkoşa, Kıbrıs, Pamuk, Ali, Karabaş, Akdeniz... Özel İsimlerin Yazımı: Özel isimlerin ilk harfi, cümlenin her yerinde büyük harfle yazılır. Özel isimlere eklenen yapım ekleri ile "-ler, -lar " ( genellikle " -li, -siz, -ci, -gil, -cik, -ler " ) ekleri kesme işareti ile ayrılmaz. ÖRNEK: Lefkoşalı, Ahmetsiz, Beşiktaşçı, Ayşegil, Ayşecik, Havvalar... Süreksiz sert sessiz ( p, ç, t, k ) harflerle biten özel isimler, sesli harf veya sesli harf ile başlayan bir ek aldıklarında yumuşama kuralı uygulanmaz. Ancak, bu durumdaki isimler okunurken, söylenirken yumuşama kuralı uygulanır. ÖRNEK: Yazılışı Okunuşu
Sevtap'ın Sevtabın
Sertaç'a Sertaca
Serhat'ı Serhadın
Yeşilırmak'a Yeşilırmağa
Başlıca Özel İsimler: a) İnsanların isim ve soy isimleri:
ÖRNEK: Müjgan Soykan, Ümit Özdemirağ... b) Ülke ve ulus isimleri:
ÖRNEK: İngiltere, Almanya, Fransa...
İngiliz,Alman, Fransız... c) Hayvanlara verdiğimiz isimler:
ÖRNEK:Pamuk, Tekir, Karabaş, Lasi... ç) Gazete, dergi, kitap, isimleri:
ÖRNEK:Kıbrıs, Avrupa, Cumhuriyet, Bilim Çocuk, Kırmızı Başlıklı Kız... d) Dağ, deniz, dere, tepe, ova, boğaz, köfez, burun vs. coğrafi isimler:
ÖRNEK: Beşparmak Dağları, Kanlı Dere, Selvili Tepe, Girne Boğazı, Mağusa Körfezi, Kedi Burnu... e) Kurum, dernek, okul, banka, sendika, işletme vs. kuruluş işimleri:
ÖRNEK: Türk Hava Kurumu, Halk Sanatları Derneği, Necati Taşkın İlkokulu, Akdeniz Garanti Bankası, Kıbrıs Türk Öğretmenler Sendikası, Ömür Bakkaliyesi... f) Gök cisimleri isimleri:
ÖRNEK:Ay, Güneş, Dünya, Venüs, Merkür, Samanyolu, Büyük Ayı ... g) Dil ve din isimleri:
ÖRNEK: İngilizce, Türkçe, Fransızca...
Hıristiyanlık, Müslümanlık, Protestanlık... ğ) Sokak, cadde, mahalle, meydan, köy, şehir isimleri:
ÖRNEK: Yasemin Sokak, Mehmet Akif Caddesi, Sarönü Meydanı, Kalavaç, Lefkoşa... 2) Cins İsimler: Aynı cinsten varlıklara ad olarak verilen sözcüklerdir. ÖRNEK: Okul, masa, kalem, kedi, insan, orman, dağ, ev... II. VARLIKLARIN OLUŞLARINA GÖRE İSİMLER: 1) Somut isim ( Madde ismi )
2) Soyut isiml ( Mana ismi ) 1 . Somut isim: Var olduğunu, duyu organlarımızla anlayabildiğimiz varlıklara isim olarak verilen sözcüklerdir.
ÖRNEK: Dağ, ses, koku, tuz, hava, beyin, ışık, bulut, rüzgar, duman 2 . Soyut isim: Gerçekte varlığı olmayan; insanların akıl, düşünce, sezgi veya inanç yolu ile yarattıkları varlıklara isim olarak verilen sözcüklerdir.
Bu varlıkların varlığını, beş duyu organımızla anlayamayız. ÖRNEK: Rüya, mutluluk, akıl, yalnızlık, kin, özlem, intikam, güzellik, tanrı, şeytan, melek, korku, süphe, keder, tasa, üzüntü, dostluk... III. VARLIKLARIN SAYILARINA GÖRE İSİMLER: 1) Tekil isimler
2) Çoğul isimler
3) Topluluk ismi 1 . Tekil isimler: Aynı cinsten olan varlıklardan bir tanesini anlatmada kullandığımız isimlerdir.
ÖRNEK: Araba, okul, ev, kalem, taş, dergi... 2. Çoğul isimler: Aynı cisten olan varlıklardan birden fazlasını anlatmada kullandığımız isimlerdir. Bu isimler "-ler, -lar " eklerinden bir tanesini, BÜUK'na uygun olarak alırlar.
ÖRNEK: Arabalar, taşlar, evler, kalemler,dergiler... NOT: Çoğul ekleri, eklendiği sözcüğü çoğul yapmala kalmaz. Ona başka anlamlar da katar. Bu anlamlar şunlardır: a) Abartma anlamı: Çocuk ateşler içinde yanıyordu. b) Teklik anlamı: İkisi de okulun kapısında annelerini bekliyorlardı. c) Aşağı - yukarı anlamı: Sizi arayan 10 yaşlarında bir çocuktu. ç) Aile anlamı: Akşama Fatmalar bize gelecek. d) Saygı anlamı: Öğretmen Hanımlar, içeride oturuyorlar. e) Benzerlik anlamı: Mustafa Kemaller tükenmez. 3 . Topluluk ismi: Tekil oldukları halde bir topluluğu anlatan isimlerdir.
ÖRNEK: Düzine, aile, orman, bölük, takım, ekip, sürü, ordu, ulus, küme, meçlis...
NOT: Topluluk isimleri çoğul olarak da kullanılır.
ÖRNEK: Aileler, ordular, ormanlar, sürüler... İsimler yapılarına göre üç kısımda incelenir: 1) Basit yapılı isimler
2) Türemiş yapılı isimler
3) Bileşik yapılı isimler 1 . Basit yapılı isimler: Yapım eki almamış, başka bir isimle birleşmemiş kök durumundaki isimlere basit yapılı isimler denir.
ÖRNEK: Defter, kalem, kürek, balta... NOT: Kök durumundaki isimler çekim eki alırlarsa yine basit yapılı isim olarak kabul edilirler.
ÖRNEK: Defterler, kalemler, kürekte, baltayı... 2 . Türemiş yapılı isimler: Yapım eki alarak yeni bir anlam kazanan İsimlere türemiş isimler denir.
ÖRNEK: Demirli »»» kökü ( demir )
Sabunluk »»» kökü ( sabun )
Sucu »»» kökü ( su )
Türkçe »»» kökü ( Türk )
Yurttaş »»» kökü ( yurt )
Vatandaş »»» kökü ( vatan )
Balcı »»» kökü ( bal ) 3 . Bileşik yapılı isimler: Birden fazla sözcüğün, kendi anlamlarının bir kısmını veya tümünü yitirerek birleşip, kaynaşıp, kalıplaşmaları ile oluşan yeni anlamlı isimlere bileşik yapılı isimler denir. Bileşik isimler bitişik yazılır.
ÖRNEK: Anayasa, başöğretmen, havagazı, kabakulak, hanımeli... İsimlerin sonlarına getirilen " -cik, -cık, -ceğiz, -cağız, -cek, -cak, -ciğim " ekleri onların anlamlarına sevgi, acıma, küçültme, azımsama ve alay gibi anlamlar katar.
ÖRNEK: anneciğim »»»»»» sevgi
kuşcuk »»»»»» küçültme
çocukcağız »»»»»» acıma
yavrucak »»»»»» acıma
bir milyon liracık »»»»»» azımsama
ressamcık »»»»»» alay NOT: Bazı sözcükler "-cik " ekini aldıklarında küçültme ismi olarak kabul edilmezler. Bu sözcüklerde bulunan "-cik" eki sözcüğün anlamında küçültme yapmaz. ÖRNEK: Bademcik, Gelincik, Arpacık... İsimler, cümle içindeki görevlerine göre yalın ( eksiz ) veya " -i, -e, -de, -den " çekim eklerinden birini alarak bulunurlar. İsimlerin girdiği bu biçimlere ismin halleri denir.
İsmin beş hali vardır. 1 . İsmin yalın hali:
İsmin hal eki almamış biçimidir.
ÖRNEK: taş, sene, kitap, ağaç, dert, renk, tarak, Ahmet... 2. İsmin -e hali:
İsmin sonuna " -e " veya " -a " eklerinden BÜUK'na uygun olarak getirilmiş biçimidir.
ÖRNEK: Elmalara, okula, üzüme, taşa, seneye, kitaba, ağaca, derde, renge, tarağa, Ahmet'e, elmaya... NOT( 1 ) : Sesli harf ile biten cins isimler, " -e " hal ekini aldıklarında, isim ile hal eki arasına " y " kaynaştırma harfi girer. NOT ( 2 ) : " p, ç, t, k " harfleri ile biten cins isimler, " -e " hal ekini aldıklarında " Süreksiz sert ünsüzlerin yumuşaması " kuralı uygulanır. NOT ( 3 ) : Özel isimlere eklenen " -e " hal eki kesme işareti ile ayrılır. " p, ç, t, k " harfleri ile biten özel ismler " -e " hal ekini aldıklarında yumuşama kuralı ( yazarken ) uygulanmaz. 3 . İsmin -i hali:
İsmin sonuna " - i, -ı, -u, -ü " eklerinden uygun olanının getirilmiş biçimidir.
ÖRNEK: Elmaları, okulu, üzümü, taşı, seneyi, kitabı, ağacı, derdi, rengi, tarağı, Ahmet'i, elmayı...
NOT( 1 ) : Sesli harf ile biten cins isimler, " -i " hal ekini aldıklarında, isim ile hal eki arasına " y " kaynaştırma harfi girer.
NOT ( 2 ) : " p, ç, t, k " harfleri ile biten cins isimler, " -i " hal ekini aldıklarında " Süreksiz sert ünsüzlerin yumuşaması " kuralı uygulanır.
NOT ( 3 ) : Özel isimlere eklenen " -i " hal eki kesme işareti ile ayrılır. " p, ç, t, k " harfleri ile biten özel ismler " -i " hal ekini aldıklarında yumuşama kuralı ( yazarken ) uygulanmaz. 4 . İsmin -de hali:
İsmin sonuna " -de " ekinin getirilmiş biçimidir. " -de " eki eklendiği ismin son hecesindeki sesli harf kalın ise " -da " şeklini alır.
ÖRNEK: Elmalarda, okulda, üzümde, taşta, senede, kitapta, ağaçta, dertte, renkte, tarakta, Ahmet'te, elmada...
NOT: " p, ç, t, k, s, ş, h, f " harfleri ile biten isimler, " -de " hal ekini aldıklarında " yumuşak ünsüzlerin sertleşmesi " kuralı uygulanır. 5 . İsmin -den hali:
İsmin sonuna " -den " ekinin getirilmiş biçimidir. " -den " eki eklendiği ismin son hecesindeki sesli harf kalın ise " -dan " şeklini alır. ÖRNEK: Elmalardan, okuldan, üzümden, taştan, seneden, kitaptan, ağaçtan, dertten, renkten, taraktan, Ahmet'ten, elmadan...
NOT: " p, ç, t, k, s, ş, h, f " harfleri ile biten isimler, " -den " hal ekini aldıklarında "yumuşak ünsüzlerin sertleşmesi " kuralı uygulanır. |
